Trwy barhau i ddefnyddio'r wefan, rydych yn cytuno i osod nifer fechan o gwcis. Polisi cwcis

Desktop
Skip Ribbon Commands
Skip to main content
 
 
You are in :

Cynulliad Cenedlaethol Cymru: Rhestr termau

A B C Ch D Dd E F Ff G Ng H I L Ll M N O P Ph R Rh S T Th U W Y

 

 

 

 

A

Aelodau: Gweler Aelodau’r Cynulliad

Aelodau’r Cynulliad: Mae’r Cynulliad yn cynnwys 60 o Aelodau etholedig. Caiff 40 ohonynt eu dewis i gynrychioli etholaethau unigol a chaiff 20 eu dewis i gynrychioli’r pum rhanbarth yng Nghymru. Cyfeirir atynt hefyd fel ACau neu Aelodau.

Aelodau etholaethol: Mae’r Cynulliad yn cynnwys 60 o Aelodau etholedig. Caiff 40 ohonynt eu dewis i gynrychioli etholaethau unigol a chaiff 20 eu dewis i gynrychioli’r pum rhanbarth yng Nghymru.

Aelodau rhanbarthol: Gweler Rhanbarthau

Yn ôl i’r brig

B

Balot ar gyfer deddfwriaeth a gynigir gan Aelod: O bryd i’w gilydd, bydd y Llywydd yn cynnal balot i ddewis enw Aelod Cynulliad a gaiff ofyn am gytundeb i gyflwyno Bil Aelod. Rhaid i’r balot gynnwys enwau’r holl Aelodau sydd wedi gwneud cais i gael eu cynnwys neu sydd wedi cyflwyno’r wybodaeth sydd ei hangen cyn cynnal balot. Ni chaiff Aelodau sydd hefyd yn Ysgrifenyddion y Cabinet neu'n Weinidogion Cymru gael eu cynnwys yn y balot. Y Swyddfa Gyflwyno sy’n gyfrifol am drefnu’r balot a bydd y canlyniad yn ymddangos ar wefan y Cynulliad ac yn cael ei gyhoeddi gan y Llywydd yn y Cyfarfod Llawn.

Bil: Cyfraith arfaethedig yw Bil. Os bydd y Cynulliad yn cymeradwyo’r cynigion, yna bydd y Bil yn barod i ddod yn Ddeddf. Cyn y gall Bil ddod yn Ddeddf Cynulliad, rhaid i’r Frenhines ei gymeradwyo. Enw’r broses hon yw Cydsyniad Brenhinol. Cyfeirir at ddeddfau’n aml fel deddfwriaeth sylfaenol.

Busnes y Cynulliad: Y term casgliadol a ddefnyddir i ddisgrifio gwaith Aelodau’r Cynulliad yn y Cyfarfodydd Llawn a’r cyfarfodydd pwyllgor.

Yn ôl i’r brig

C

Cabinet: Mae Cabinet Llywodraeth Cymru yn cynnwys y Prif Weinidog, Ysgrifenyddion y Cabinet, Gweinidogion a Chwnsler Cyffredinol Llywodraeth Cymru.

Cadeirydd: Mae gan bob un o bwyllgorau Cynulliad Cenedlaethol Cymru Gadeirydd. Caiff pob cadeirydd ei ethol gan y Cynulliad a bydd yn eistedd ym mhen y bwrdd fel arfer yn ystod cyfarfodydd y pwyllgor. Prif rôl y Cadeirydd yw sicrhau bod pob aelod o’r pwyllgor yn cael yr un cyfle i ofyn cwestiynau a bod pob tyst yn cael yr un cyfle i ymateb. I bob pwrpas, mae cyfrifoldeb y Cadeirydd mewn cyfarfod pwyllgor yn debyg i gyfrifoldeb y Llywydd a’r Dirprwy Lywydd pan fyddant yn cadeirio Cyfarfodydd Llawn.

Cadeirydd Dros Dro: Mae gan bob pwyllgor y pŵer i benodi cadeirydd dros dro yn absenoldeb ei gadeirydd.

Cadeirydd Pwyllgor: Gweler Cadeirydd

Clerc y Cynulliad: Gweler Prif Weithredwr a Chlerc y Cynulliad

Clymblaid: Pan fydd mwy nag un blaid yn cytuno i ffurfio llywodraeth, byddant yn ffurfio clymblaid. Mae hyn yn digwydd fel arfer pan na fydd unrhyw un blaid yn llwyddo i ennill dros hanner y seddi.

Cod Ymarfer: Nod Cod Ymarfer Aelodau’r Cynulliad yw rhoi arweiniad iddynt ynglŷn â’r safonau ymddygiad y disgwylir iddynt gadw atynt wrth iddynt gyflawni eu dyletswyddau fel Aelodau a’u dyletswyddau cyhoeddus.

Cofnod: Gweler Cofnod y Trafodion

Cofnod y Trafodion (Y Cofnod): Cofnod swyddogol o’r Cyfarfodydd Llawn sy’n cynnwys yr holl ddatganiadau, areithiau ac ymyriadau gan Aelodau’r Cynulliad a manylion unrhyw bleidleisiau. Caiff Cofnod y Trafodion ei gyhoeddi gan Wasanaeth Cyfieithu a Chofnodi’r Cynulliad cyn pen 24 awr ar ôl i’r cyfarfod ddod i ben.

Cedwir cofnod o gyfarfodydd pwyllgor hefyd, a chaiff fersiwn ddrafft ei chyhoeddi fel arfer cyn pen wythnos ar ôl pob cyfarfod. Mae’r trawsgrifiadau hyn ar gael ar wefannau’r pwyllgorau unigol neu drwy chwilio'r Cofnod.

Cofrestr buddiannau’r Aelodau: Mae’r Cynulliad yn cadw ac yn cyhoeddi cofrestr o fuddiannau ariannol a buddiannau eraill yr Aelodau a chofnod o’r aelodau hynny o’u teuluoedd y maent yn eu cyflogi.

Cofrestr etholiadol: Rhestr o bobl sydd wedi cofrestru i bleidleisio: Mae’n rhaid i’ch enw fod ar y gofrestr etholiadol cyn y cewch bleidleisio mewn unrhyw etholiad. Yng Nghymru, rhaid i chi fod yn 18 oed neu’n hŷn ar ddiwrnod yr etholiad cyn y cewch bleidleisio. Rhaid i chi hefyd fod yn ddinesydd Prydeinig, neu mae’n rhaid i’ch rhieni fod yn ddinasyddion Prydeinig.

Comisiwn: Gweler Comisiwn y Cynulliad

Comisiwn Cynulliad Cenedlaethol Cymru: Gweler Comisiwn y Cynulliad

Comisiynydd Safonau: Rhywun annibynnol a benodir gan y Cynulliad i roi cyngor a chymorth yn ymwneud ag ymddygiad yr Aelodau yw Comisiynydd Safonau’r Cynulliad (ei deitl llawn yw Comisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru).  Mae’n ymchwilio’n annibynnol i unrhyw gwynion yn erbyn Aelodau’r Cynulliad pan fydd y cwynion hynny’n ymwneud â thorri codau, protocolau neu benderfyniadau’r Cynulliad. Syr Roderick Evans, yw’r Comisiynydd Safonau ar hyn o bryd.

Comisiwn y Cynulliad: Corff corfforaethol Cynulliad Cenedlaethol Cymru sy’n gyfrifol am ddarparu eiddo, staff a gwasanaethau i gynorthwyo Aelodau’r Cynulliad. Mae pump o gomisiynwyr yn arwain y Comisiwn: y Llywydd a phedwar Aelod Cynulliad arall a gaiff eu henwebu gan y prif bleidiau gwleidyddol.

Craffu: Pan fydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn archwilio gwaith Llywodraeth Cymru, dywedir ei fod yn ymgymryd â gwaith ‘craffu’. Mae hyn yn golygu dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif am ei phenderfyniadau ac am yr hyn y mae’n ei wneud. Pwyllgorau Cynulliad Cenedlaethol Cymru sy’n ymgymryd â’r gwaith hwn.

Craffu cyn y broses ddeddfu : Bydd un o bwyllgorau Senedd y DU neu’r Cynulliad yn ystyried, neu’n craffu ar ddeddfwriaeth ddrafft cyn i’r broses ddeddfu ffurfiol ddechrau.

Cronfa Gyfunol Cymru: Caiff arian cyhoeddus a ddyrennir i Gymru gan Lywodraeth y DU ei dalu i’r gronfa hon, drwy gyfrwng Ysgrifennydd Gwladol Cymru, a hefyd arian a geir o ffynonellau eraill.

Cwestiynau’r Cynulliad: Gall yr Aelodau ofyn cwestiynau i’r Prif Weinidog, Gweinidogion Cymru, y Cwnsler Cyffredinol a Chomisiwn y Cynulliad am unrhyw faterion sy’n rhan o’u meysydd cyfrifoldeb. Mae pedwar math o Gwestiynau’r Cynulliad: Cwestiynau Llafar; Cwestiynau Ysgrifenedig; Cwestiynau Brys; a Chwestiynau Amserol.

Cwestiynau Amserol: Caiff 20 munud eu neilltuo i Aelodau’r Cynulliad ofyn Cwestiynau Amserol io’r Prif Weinidog, Gweinidogion Cymru neu’r Cwnsler Cyffredinol ar ôl Cwestiynau Llafar y Cynulliad bob dydd Mercher y mae’r Cynulliad yn cynnal Cyfarfod Llawn. Rhaid i Gwestiynau Amserol fod yn ymwneud â mater o bwys cenedlaethol, rhanbarthol neu leol pan fyddai’n ddymunol cael ymateb cyflym gan un o Ysgrifenyddion y Cabinet neu un o’r Gweinidogion.

Cwestiynau Brys: Caiff Aelodau’r Cynulliad wneud cais ar unrhyw adeg i ofyn Cwestiwn Brys yn y Cyfarfod Llawn i aelod o Lywodraeth Cymru neu Gomisiwn y Cynulliad. Fodd bynnag, dim ond pan fydd y Llywydd o’r farn bod y mater o bwysigrwydd cyhoeddus cenedlaethol (neu os yw’r Dirprwy Lywydd o’r farn honno os bydd cwestiwn yn ymwneud â Chomisiwn y Cynulliad) y gellir gofyn Cwestiynau Brys.

Cwestiynau Llafar: Caiff Cwestiynau Llafar eu cyflwyno bob wythnos i’r Prif Weinidog eu hateb ar lafar yn y Cyfarfod Llawn. Cânt eu cyflwyno bob pedair wythnos i bob un o Weinidogion Cymru, y Cwnsler Cyffredinol a Chomisiwn y Cynulliad eu hateb.

Cwestiynau Ysgrifenedig: Caiff Cwestiynau Ysgrifenedig eu cyflwyno i un o Weinidogion Cymru neu’r Cwnsler Cyffredinol yn ymwneud â materion y maent yn gyfrifol amdanynt, a bydd y Comisiwn hefyd yn ateb Cwestiynau Ysgrifenedig yn ymwneud â’i gyfrifoldebau. Anfonir atebion ysgrifenedig at yr Aelod Cynulliad a chânt eu cyhoeddi ar wefan y Cynulliad.

Cwnsler Cyffredinol: Prif Gynghorydd Cyfreithiol Llywodraeth Cymru. Nid yw’r Cwnsler Cyffredinol yn un o Weinidogion Cymru ond mae’n aelod o Lywodraeth Cymru. Nid oes rhaid i’r Cwnsler Cyffredinol fod yn Aelod Cynulliad.

Cworwm: Y nifer leiaf o Aelodau’r Cynulliad y mae’n rhaid iddynt fod yn bresennol er mwyn cynnal cyfarfod pwyllgor.

Cwrt: Dyma lle bydd Aelodau’r Cynulliad yn cyfarfod cyn ac ar ôl dadleuon, ger yr ystafelloedd pwyllgora yn y Senedd. Mae dau ddrws dwbl yn arwain i’r Siambr drwy’r wal grom yng nghanol y Cwrt.

Cydsyniad Brenhinol: Cyn y gall Bil ddod yn Ddeddf, rhaid cael cymeradwyaeth y Frenhines. Cydsyniad Brenhinol yw hyn a dyma gam olaf y broses ddeddfu. Rhaid i bob Bil (a wneir gan y Cynulliad neu Senedd y DU) gael cydsyniad brenhinol cyn y daw’n gyfraith.

Cyfarfod Llawn: Dyma’r term a ddefnyddir i ddisgrifio cyfarfod llawn y 60 Aelod Cynulliad yn y Siambr (prif siambr y Senedd) i fwrw ymlaen â busnes y Cynulliad. Ar hyn o bryd, cynhelir Cyfarfodydd Llawn yn y Siambr ar brynhawn dydd Mawrth a phrynhawn dydd Mercher yn ystod y tymor.

Cyfranogiad: Cymryd rhan yn y broses ddemocrataidd. Gall pobl gymryd rhan drwy bleidleisio, sefyll mewn etholiad, ymuno â phlaid wleidyddol, cyflwyno deiseb neu ymuno ag ymgyrch leol neu genedlaethol. Gallwch hefyd gymryd rhan mewn ymchwiliad gan bwyllgor trwy ymateb i ymgynghoriad.

Cyfreithiau: Rheolau y bydd llywodraeth yn penderfynu arnynt yw’r rhain ac maent yn dweud beth y gellir ac na ellir ei wneud mewn gwlad. Caiff cyfreithiau y bydd y Cynulliad Cenedlaethol yn penderfynu arnynt eu galw’n Ddeddfau.

Cyfrin Gyngor: Cyfarfod rhwng y Frenhines ac aelodau o’r Cyfrin Gyngor sydd hefyd yn aelodau o’r llywodraeth. Bydd y Cyfrin Gyngor yn cymeradwyo Biliau’r Cynulliad.

Cylch gorchwyl: Fframwaith unrhyw ymchwiliad, y gall pwyllgor gytuno arno cyn iddo i’r ymchwiliad ddechrau.

Cymhwysedd Deddfwriaethol: Y term a ddefnyddir i ddisgrifio cwmpas pŵer y Cynulliad i ddeddfu. Yn dilyn y bleidlais gadarnhaol yn y refferendwm a gynhaliwyd ym mis Mawrth 2011, mae cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad i basio Deddfau wedi’i osod yn adrannau 108 ac 109 ac mae’r 21 Pwnc wedi’u cynnwys yn Atodlen 7 i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006.

Cynigion Cydsyniad Deddfwriaethol: - gofynnir am gydsyniad y Cynulliad o dan rai amgylchiadau pan fydd Gweinidogion Llywodraeth y DU am basio deddfau mewn meysydd nad ydynt wedi’u datganoli i Gymru. Bydd y Cynulliad yn rhoi’r cydsyniad hwn drwy gyfrwng cynigion cydsyniad.

Cynnig: Caiff cynnig ei wneud er mwyn cael penderfyniad gan y Cynulliad.

Cynnig cydsyniad: Gweler Cynigion cydsyniad deddfwriaethol

Cynnig cyllideb atodol: Gall un o Weinidogion Cymru wneud cynnnig cylliudeb atodol unrhyw adeg cyn, yn ystod neu ar ôl y flwyddyn ariannol y mae’n berthnasol iddi (h.y. unrhyw adeg ar ôl derbyn cynnig y gyllideb flynyddol). Prif ddiben y gyllideb atodol yw gofyn am awdurdod i newid cynnig y gyllideb flynyddol yn ystod y flwyddyn.

Cynnig y gyllideb ddrafft: Dyma gam cyntaf proses y gyllideb yng Nghymru ac mae’n caniatáu i Aelodau’r Cynulliad a phwyllgorau graffu ar gynlluniau gwariant Llywodraeth Cymru cyn cynnig y gyllideb flynyddol.

Cynnig y gyllideb flynyddol: Dyma gam olaf proses y gyllideb yng Nghymru, a dyma sut y bydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn rhoi awdurdod i Weinidogion Cymru wario adnoddau, cadw incwm a chael arian o Gronfa Gyfunol Cymru. Drwy gynnig gyllideb flynyddol hefyd caiff y Cynulliad ei hun, Archwilydd Cyffredinol Cymru a’r Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus eu hariannu.

Cynrychiolaeth gyfrannol: System etholiadol sy’n dosbarthu’r seddi’n ôl cyfran yr holl bleidleisiau a gaiff eu bwrw dros bob plaid. Caiff yr 20 o Aelodau rhanbarthol eu hethol trwy gynrychiolaeth gyfrannol, gan ddefnyddio’r System Aelodau Ychwanegol.

Y Cynulliad: Gweler Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Cynulliad Cenedlaethol Cymru (y Cynulliad): Mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn cynnwys 60 Aelod Cynulliad o bob rhan o Gymru. Cânt eu hethol gan bobl Cymru i’w cynrychioli nhw a’u cymunedau, i ddeddfu ar gyfer Cymru, i gytuno ar drethi Cymreig ac i sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn gwneud ei gwaith yn iawn.

Yn ôl i’r brig

Ch

Yn ôl i’r brig

D

Dadl: Trafodaeth rhwng Aelodau’r Cynulliad. Cynhelir dadleuon yn y Siambr a gall pleidlais eu dilyn.

Dadl Fer: Cynhelir dadl fer ar bwnc a gynigir gan Aelod Cynulliad (ac eithrio Aelodau sydd hefyd yn Ysgrifenyddion y Cabinet neu’n Weinidogion Cymru) bob wythnos pan fydd Cyfarfod Llawn. Cânt eu cynnal fel arfer yn ystod y 30 munud olaf o’r Cyfarfod Llawn ar ddydd Mercher.

Datganiadau Barn: Mae datganiadau barn yn caniatáu i’r Aelodau dynnu sylw at faterion sy’n peri pryder neu at lwyddiant yn ymwneud ag unrhyw bwnc sy’n effeithio ar Gymru. Gall unrhyw Aelod Cynulliad eu cyflwyno ac eithrio Aelodau sy’n Ysgrifenyddion y Cabinet neu’n Weinidogion Cymru. Gall Aelodau eraill gefnogi, gwrthwynebu neu roi sylwadau ysgrifenedig ar ddatganiadau barn a bydd y Swyddfa Gyflwyno’n eu cyhoeddi ar wefan y Cynulliad

Datganoli: Datganoli yw’r broses o drosglwyddo neu ddirprwyo pŵer i lefel fwy lleol. Mae fel arfer yn cael ei ddefnyddio i gyfeirio at drosglwyddo pŵer oddi wrth lywodraeth ganolog y DU. Yng Nghymru, mae pwerau deddfu wedi’u datganoli oddi wrth Weinidogion y DU i Weinidogion Cymru ac mae pwerau deddfu wedi’u datganoli o Senedd y DU i Gynulliad Cenedlaethol Cymru

Deddf Cynulliad: Mae gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru ar hyn o bryd y pŵer i ddeddfu ym mhob un o’r 21 maes y mae’n gyfrifol amdanynt. Caiff y meysydd cyfrifoldeb hyn eu galw’n bynciau. Caiff cynigion ar gyfer deddfau newydd (sef Biliau) eu cyflwyno gerbron y Cynulliad. Os bydd y Cynulliad yn cymeradwyo’r cynigion, yna bydd y Bil yn barod i ddod yn Ddeddf. Cyn y gall Bil ddod yn Ddeddf Cynulliad, rhaid i’r Frenhines ei gymeradwyo. Enw’r broses hon yw Cydsyniad Brenhinol. Cyfeirir at ddeddfau’n aml fel deddfwriaeth sylfaenol.

Deddf Llywodraeth Cymru 2006: Pasiwyd y Ddeddf hon gan Senedd y DU yn 2006 i roi pwerau i’r Cynulliad ddeddfu yng Nghymru, ac i newid y modd y caiff Aelodau’r Cynulliad eu hethol. Roedd y Ddeddf hefyd yn gwahanu Llywodraeth Cymru a Chynulliad Cenedlaethol Cymru.

Deddf Seneddol: Cyfraith sy’n cael ei gwneud gan Senedd y DU yw Deddf Seneddol. Caiff cynigion ar gyfer deddfau newydd (sef Biliau) eu trafod yn Nhy’r Arglwyddi a Thy’r Cyffredin. Os bydd dau dy’r Senedd pleidleisio o blaid y cynigion, yna bydd y Bil yn barod i ddod yn Ddeddf. Cyn y gall Bil ddod yn Ddeddf Seneddol, rhaid i’r Frenhines ei gymeradwyo. Enw’r broses hon yw Cydsyniad Brenhinol.

Deddfwrfa: Corff deddfu lle caiff cyfreithiau newydd eu trafod a’u cytuno. Cyfeirir ato’n aml fel senedd. Mae’n craffu ar benderfyniadau’r llywodraeth ac yn dwyn y llywodraeth i gyfrif. Yng Nghymru, Cynulliad Cenedlaethol Cymru yw’r ddeddfwrfa. Caiff y llywodraeth ei galw’n weithrediaeth (gweler uchod).

Deddfwriaeth: Term cyffredinol am gyfreithiau newydd a’r broses o’u gwneud.

Deddfwriaeth sylfaenol: Mae hyn yn cyfeirio at y cyfreithiau a gaiff eu pasio gan Senedd y DU, Senedd yr Alban, Cynulliad Gogledd Iwerddon a Chynulliad Cenedlaethol Cymru.

Deiseb: Drwy’r broses ddeisebu, gall y cyhoedd ddwyn materion penodol i sylw’r Cynulliad. Gall unigolion neu gyrff gyflwyno deisebau a hynny’n ymwneud ag unrhyw bwnc o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad. Bydd y Pwyllgor Deisebau’n ystyried pob deiseb dderbyniadwy sy'n sicrhau cefnogaeth o leiaf 50 o unigolion.

Democratiaeth: Mae democratiaeth yn golygu y dylai pawb yn y wlad fod â llais yn y broses o ddewis pwy sy’n gwneud penderfyniadau a beth sy’n digwydd yn y wlad honno. Mewn gwlad ddemocrataidd, caiff etholiadau eu cynnal i roi cyfle i’r bobl benderfynu pwy ddylai eu cynrychioli.

Diddymu: Diddymu yw'r term swyddogol a ddefnyddir ar gyfer diwedd cyfnod Cynulliad.

Diwrnod gwaith: Mae hyn yn cyfeirio ar unrhyw ddiwrnod ac eithrio:

  • (i) dydd Sadwrn a dydd Sul;
  • (ii) noswyl Nadolig; dydd Nadolig, dydd Iau Cablyd a dydd Gwener y Groglith;
  • (iii) diwrnod sy’n wŷl banc yng Nghymru o dan Ddeddf Bancio a Thrafodion Ariannol 1971; neu
  • (iv) diwrnod a neilltuwyd ar gyfer diolchgarwch neu alaru cyhoeddus.

Dogfennau a osodwyd: Mae proses benodol ar gyfer cyflwyno dogfennau’n ffurfiol gerbron y Cynulliad a dywedir eu bod yn cael eu ‘gosod’. Mae’r rhain yn cynnwys y rhan fwyaf o’r dogfennau sy’n berthnasol i Fusnes y Cynulliad fel adroddiadau gan bwyllgorau’r Cynulliad, papurau Llywodraeth Cymru, neu ddogfennau gan gyrff allanol y mae’n ofynnol iddynt gyflwyno adroddiadau i’r Cynulliad. Caiff dogfennau eu gosod neu eu cyflwyno’n ffurfiol gerbon Swyddfa Gyflwyno’r Cynulliad i’w hystyried. Caiff yr holl ddogfennau a osodwyd eu cyhoeddi gan y Swyddfa Gyflwyno a byddant i’w gweld hefyd ar wefan y Cynulliad.

Dd

Yn ôl i’r brig

E

E-ddemocratiaeth: Mewn e-ddemocratiaeth, defnyddir y cyfryngau digidol newydd (fel Twitter neu Facebook) a dulliau cyfathrebu traddodiadol (fel datganiadau i’r wasg) i sicrhau bod y Cynulliad yn ymgysylltu’n effeithiol â phobl Cymru ac yn caniatáu iddynt gyfathrebu’n gyflym ac yn hawdd â’r Cynulliad.

Eithriadau: Meysydd polisi a restrir yn yr 20 pwnc yn Atodlen 7 i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 ac na all y Cynulliad ddeddfu arnynt.

Etholaeth: Mae Cymru wedi’i rhannu’n 40 o ardaloedd etholiadol, sef etholaethau, ac mae pob un o’r rhain yn ethol Aelod Cynulliad i Gynulliad Cenedlaethol Cymru o dan y system ‘y cyntaf i’r felin’.

Etholiad cyffredinol: Cynhelir etholiad cyffredinol o leiaf unwaith bob pum mlynedd. Dyma pryd y caiff pawb yn y DU sydd dros 18 oed ac sydd wedi cofrestru i bleidleisio gyfle i ddewis Aelod Seneddol (AS) a fydd yn eu cynrychioli yn Senedd y DU.

Etholiad y Cynulliad: Caiff etholiadau’r Cynulliad eu cynnal bob pum mlynedd fel arfer. Gall pawb dros 18 oed yng Nghymru bleidleisio dros y rhai yr hoffent iddynt eu cynrychioli. Bydd pawb sy’n pleidleisio’n cael dau bapur pleidleisio. Papur i ethol Aelod etholaethol fydd un, sef y person a fydd yn cynrychioli’u hardal leol yn y Cynulliad. Papur i ethol Aelod rhanbarthol fydd y llall, ond yn hytrach na phleidleisio dros aelodau unigol, bydd pawb yn pleidleisio dros un o’r pleidiau gwleidyddol.

Yn ôl i’r brig

F

Ff

Fformwla Barnett: Fformwla a ddefnyddir i addasu’r symiau o arian cyhoeddus a gaiff y gweinyddiaethau datganoledig yn yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon pan fydd Llywodraeth y DU yn adolygu ei chynlluniau gwariant ar wasanaethau cymharol.

Yn ôl i’r brig

G

Gorchmynion: Gweler Gorchymyn Cymhwysedd Deddfwriaethol

Gorchymyn Cymhwysedd Deddfwriaethol: Gorchymyn yn y Cyfrin Gyngor sydd, os caiff ei gymeradwyo gan y Cynulliad a’r ddau Dŷ yn y Senedd y DU, yn newid Cymhwysedd Deddfwriaethol y Cynulliad.

Goruchafiaeth Seneddol: Athrawiaeth yng nghyfraith gyfansoddiadol y DU sy’n nodi mai Senedd y DU yw’r corff deddfu sofran. Mae hyn yn golygu ei bod uwchlaw pob sefydliad llywodraethol arall ac y gall ddiwygio neu ddiddymu unrhyw ddeddfwriaeth y bydd seneddau eraill yn eu gwneud.

Grant bloc: Y grant bloc yw’r swm y bydd Senedd y DU yn penderfynu ei ddyrannu i’r Ysgrifennydd Gwladol ar gyfer y weinyddiaeth ddatganoledig berthnasol. Dyma’r gyllideb a neilltuir o fewn terfyn gwariant yr adrannau, a chaiff ei chyfrifo o’r llinell sylfaen gyfredol gan ddefnyddio fformwla Barnett.

Grwpiau hollbleidiol: Gweler Grwpiau trawsbleidiol

Grwpiau trawsbleidiol: Gall Aelodau’r Cynulliad sefydlu grwpiau trawsbleidiol i ymchwilio i unrhyw faes pwnc sy’n berthnasol i’r Cynulliad. Rhaid i grŵp gynnwys Aelodau o o leiad dri grŵp plaid sydd â chynrychioli yn y Cynulliad.

Gwasanaeth Ymchwil: Gwasanaeth yn y Cynulliad sy’n cynnig ymchwil a gwybodaeth arbenigol a diduedd i gynorthwyo Aelodau’r Cynulliad a’r pwyllgorau i gyflawni eu swyddogaethau, craffu a deddfwriaethol a’u swyddogaethau fel cynrychiolwyr yn y Cynulliad.

Gweinidogion Cymru: Aelod Cynulliad y bydd y Prif Weinidog yn ei benodi’n Weinidog, gyda chymeradwyaeth y Frenhines, ac sy’n rhan o Lywodraeth Cymru. Ni cheir mwy na 12 Gweinidog (gan gynnwys Ysgrifenyddion y Cabinet a Gweinidogion) ar unrhyw un adeg, ar wahân i’r Prif Weinidog.

Gweithrediaeth: Term a ddefnyddir i ddisgrifio’r Llywodraeth ac i wahaniaethu rhyngddi a’r ddeddfwrfa, neu’r senedd. Yng Nghymru, y weithrediaeth yw Llywodraeth Cymru, a’r ddeddfwrfa yw Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Mae’r weithrediaeth yn gwneud polisïau ac yn rhoi deddfwriaeth ar waith.

Gwelliannau (i Fil): Newidiadau a awgrymir i destun Bil a gynigir gan Aelodau’r Cynulliad (gan gynnwys y rheini sydd hefyd yn Weinidogion Cymru). Gellir awgrymu gwelliannu yn ystod Cyfnod Dau a Chyfnod Tri a'r Cyfnod Adrodd ym mhroses ddeddfu’r Cynulliad, a gall Aelodau’r Cynulliad bleidleisio i’w derbyn ai peidio.

Gwelliannau (i gynigion): Newidiadau a awgrymir i destun cynnig a gaiff ei drafod yn y Cyfarfod Llawn. Oni bai bod Rheolau Sefydlog yn nodi fel arall, gall Aelodau’r Cynulliad gynnig gwelliant i unrhyw gynnig.

Gwrthbleidiau: Mae’r term hwn yn cyfeirio at yr Aelodau hynny nad ydynt yn rhan o’r blaid (neu’r pleidiau) sy’n ffurfio’r Llywodraeth. Bydd y gwrthbleidiau’n craffu ar waith y Llywodraeth.

Yn ôl i’r brig

Ng

H

I

Is-ddeddfwriaeth: Cyfeirir at is-ddeddfwriaeth hefyd fel deddfwriaeth ddirprwyedig neu offerynnau statudol. Mae’n cynnwys gorchmynion, rheoliadau, rheolau a chynlluniau a gall gynnwys arweiniad statudol a gorchmynion lleol.

Is-etholiad: Cynhelir isetholiad pan fydd sedd yn y Cynulliad yn dod yn wag yn ystod Cynulliad gyfredol (h.y. rhwng etholiadau’r Cynulliad) wedi i Aelod etholaethol farw, ymddiswyddo neu orfod gadael ei sedd am ryw reswm arall. Os na fydd Aelod rhanbarthol yn gallu cymryd ei sedd yn y Cynulliad am ryw reswm, y nesaf ar y rhestr fydd yn cymryd ei le.

Yn ôl i’r brig

L

Lwfansau: Gweler Treuliau

Yn ôl i’r brig

Ll

Llywodraeth Cymru: Y corff sydd â chyfrifoldebau gweithredol, llywodraethol o dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 i ddatblygu polisïau ac i wneud penderfyniadau. Mae Llywodraeth Cymru yn cynnwys y Prif Weinidog, Ysgrifenyddion y Cabinet, Gweinidogion Cymru a'r Cwnsler Cyffredinol.

Llywydd: Caiff y Llywydd ei ethol gan yr holl Aelodau a bydd yn gwasanaethu’r Cynulliad yn ddiduedd. Prif rôl y Llywydd yw cadeirio’r Cyfarfod Llawn, cadw trefn a sicrhau bod y Rheolau Sefydlog yn cael eu dilyn. Elin Jones AC yw’r Llywydd ar hyn o bryd.

Yn ôl i’r brig

M

Maniffesto: Rhestr o addewidion a wneir gan blaid wleidyddol, fel arfer cyn etholiad. Mae’r maniffesto’n awgrymu’r hyn y bydd plaid yn ei wneud os caiff ei hethol.

Materion a gadwyd yn ôl: Dyma’r meysydd polisi nad ydynt wedi’u datganoli. Mae hyn yn golygu nad oes gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru y pŵer i ddeddfu yn y meysydd pwnc hyn ar hyn o bryd, felly San Steffan fydd yn gwneud hynny. Mae’r pynciau hyn yn cynnwys materion milwrol, amddiffyn, a’r gyfraith gyflogaeth.

Memorandwm Esboniadol: Rhaid paratoi Memorandwm Esboniadol i gyd-fynd â phob Bil a gyflwynir gerbron y Cynulliad. Yn y memorandwm esboniadol, nodir yr amcanion polisi, manylion unrhyw broses ymgynghori a gafwyd, amcangyfrif o’r gost o roi’r Bil ar waith ac unrhyw wybodaeth berthnasol arall.

Mesurau: Yn ystod y Trydydd Cynulliad (Mai 2007 - Mawrth 2011), galwyd y cyfreithiau a wnaed gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru yn Fesurau.

Meysydd: Meysydd polisi datganoledig y mae gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru y pŵer i ddeddfu arnynt. I gael rhagor o wybodaeth, gweler: Pynciau.

Yn ôl i’r brig

N

Neuadd: Dyma’r rhan agored yn y Senedd lle ceir y dderbynfa.

Yn ôl i’r brig

O

Oriel: Y rhan honno ar ben y grisiau sy’n amgylchynu’r twndis mawr yng nghanol y Senedd.

Oriel gyhoeddus: Uwchben y Siambr yn adeilad y Senedd mae oriel lle gall y cyhoedd eistedd i wylio’r Cyfarfod Llawn. Fel arfer mae 120 o seddi ar gael, a lle i 12 cadair olwyn, ac mae’n bosibl neilltuo lle hyd at dair wythnos ymlaen llaw.

Mae gan bob un o ystafelloedd pwyllgora’r Cynulliad hefyd oriel gyhoeddus. Fel arfer mae 30 o seddi ar gael yn y rhain, a lle i bedair cadair olwyn, ac mae modd neilltuo lle hyd at dair wythnos ymlaen llaw. Os bydd pwyllgor yn cwrdd mewn sesiwn breifat, mae’n bosibl na fyddwch yn cael eistedd yn yr oriel gyhoeddus yn ystod y cyfarfod, neu ran ohono.

Yn ôl i’r brig

P

Papurau wedi’u hadneuo: Mae papurau wedi’u hadneuo’n cynnwys unrhyw bapur y mae angen i Weinidog, y Llywydd neu unrhyw Aelod arall ei osod yn Llyfrgell y Cynulliad, ac na chaiff ei osod gerbron y Cynulliad mewn unrhyw fodd arall. Fel arfer, llythyrau neu ryw fath arall o ohebiaeth yw’r rhain ac maent yn trosglwyddo gwybodaeth gan Weinidog i Aelod Cynulliad arall pan na ellir gwneud hynny’n llawn mewn Cyfarfod Llawn. Gallant gynnwys copïau o ohebiaeth â chyrff allanol, mapiau neu wybodaeth ystadegol.

Papur gwyn: Papur sy’n nodi darn arfaethedig o gyfraith, ac sy’n gwahodd sylwadauymatebion i ymgynghoriad.

Papur gwyrdd: Dogfennau ymgynghori a gynhyrchir gan Lywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru ym papurau gwyrdd.

Pierhead: Adeilad brics coch, rhestredig gradd un a fu unwaith yn ganolbwynt masnachol yng Nghymru. Mae’r Pierhead yn awr yn ganolfan ymwelwyr unigryw lle cynhelir nifer o ddigwyddiadau a chynadleddau.

Pleidiau: Grwpiau o bobl sydd â safbwyntiau tebyg. Mae’r rhan fwyaf o wleidyddion yn perthyn i blaid wleidyddol, er bod modd cael eich ethol fel ymgheisydd annibynnol.

Pleidlais: Fel arfer bydd pleidlais yn cael ei bwrw yn y Cyfarfod Llawn gan ddefnyddio system bleidleisio electronig. Gall yr Aelodau hefyd bleidleisio mewn Cyfarfod Llawn neu gyfarfod pwyllgor trwy godi dwylo, neu drwy alw enwau yn ffurfiol os bydd yn ofynnol.

Polisïau: Dyma gynlluniau plaid wleidyddol, a gaiff eu gosod yn eu maniffesto fel arfer. Maent yn dweud beth mae’r blaid honno’n gobeithio’i wneud os bydd yn ennill yr etholiad.

Prif Swyddog Cyfrifyddu: Gweler Prif Weithredwr a Chlerc y Cynulliad

Prif Weinidog: Aelod Cynulliad a benodir gan y Frenhines, wedi i’r Cynulliad ei enwebu. Y Prif Weinidog yw arweinydd Llywodraeth Cymru, a bydd wedyn yn penodi Gweinidogion eraill Cymru.

Prif Weithredwr a Chlerc y CynulliadClerc y Comisiwn yw Prif Weithredwr Comisiwn y Cynulliad hefyd ac mae’n gyfrifol am sicrhau bod staff yn darparu gwasanaethau effeithlon i’r Comisiwn ac i’r Cynulliad. Y Clerc hefyd yw Prif Swyddog Cyfrifyddu ar gyfer y Comisiwn. Y swyddog cyfrifyddu sy’n gyfrifol am sicrhau bod arian y trethdalwyr yn cael ei wario yn unol â’r gyfraith a rheolau a gynlluniwyd i wneud yn siŵr y caiff ei wario’n briodol ac mewn modd tryloyw.

Proses y gyllideb: Mae modd rhannu cylch cyllideb flynyddol Llywodraeth Cymru yn gamau penodol: y gyllideb ddrafft, cynnig y gyllideb flynyddol a chynnig cyllideb atodol.

Pwyllgor: Grŵp bach o Aelodau’r Cynulliad yw pwyllgor ac maent gyda'i gilydd, yn cynrychioli cydbwysedd y pleidiau gwleidyddol yn y Cynulliad. Bydd un o aelodau'r pwyllgor wedi cael ei ethol yn y Cynulliad yn Gadeirydd y pwyllgor. Bydd y pwyllgorau’n craffu ar ddeddfwriaeth arfaethedig (Biliau) a pholisïau Llywodraeth Cymru a byddant yn gwneud argymhellion i’w gwella. Ni chaiff Aelodau sydd hefyd yn Ysgrifenyddion y Cabinet neu’n Weinidogion fod yn aelodau o bwyllgor.

Pwyllgor Busnes: Y Pwyllgor Busnes sy’n gyfrifol am drefnu busnes y Cynulliad. Ei rôl yw sicrhau bod trafodion y Cynulliad yn mynd rhagddynt yn effeithiol.

Pwyllgor y Cynulliad cyfan: Dyma pryd y caiff gwelliannau i Fil hystyried yn fanwl yng Nghyfnod 2 gan holl Aelodau’r Cynulliad yn hytrach na dim ond gan aelodau pwyllgor penodol.

Pwyllgor y Rhanbarthau: Cynulliad gwleidyddol ym Mrwsel sy’n cynnwys cynrychiolwyr o awdurdodau lleol a rhanbarthol o bob rhan o’r Undeb Ewropeaidd. Ymgynghorir â’r pwyllgor pan fydd yr Undeb Ewropeaidd yn datblygu polisïau a deddfwriaeth a gaiff eu gweithredu’n rhanbarthol ac yn lleol. Mae gan Gymru bedwar cynrychiolydd ymhlith dirprwyaeth o 48 o’r DU (24 aelod llawn a 24 eilydd): dau o’r Cynulliad a dau o Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru.

Pynciau: Gall y Cynulliad Cenedlaethol ddeddfu ar gyfer Cymru. Gelwir cyfreithiau’r Cynulliad yn Ddeddfau. Ar hyn o bryd, mae gan y Cynulliad y pŵer i wneud Deddfau yn yr 21 pwnc, neu faes, a restrir isod:

  • 01 Amaethyddiaeth, coedwigaeth, pysgodfeydd a datblygu gwledig
  • 02 Henebion ac adeiladau hanesyddol
  • 03 Diwylliant
  • 04 Datblygu economaidd
  • 05 Addysg a hyfforddiant
  • 06 Yr amgylchedd
  • 07 Y gwasanaeth tân ac achub a hyrwyddo diogelwch
  • 08 Bwyd
  • 09 Iechyd a’r gwasanaethau iechyd
  • 10 Priffyrdd a thrafnidiaeth
  • 11 Tai
  • 12 Llywodraeth leol
  • 13 Cynulliad Cenedlaethol Cymru
  • 14 Gwasanaethau cyhoeddus
  • 15 Lles cymdeithasol
  • 16 Chwaraeon a hamdden
  • 17 Twristiaeth
  • 18 Trethi wedi'u datganoli
  • 19 Cynllunio gwlad a thref
  • 20 Dŵr ac amddiffyn rhag llifogydd
  • 21 Yr iaith Gymraeg

Yn ôl i’r brig

Ph

R

Refferendwm: Proses a ddefnyddir i ofyn i’r etholwyr bleidleisio ar gwestiwn penodol. Sefydlwyd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn dilyn pleidlais o blaid hynny mewn refferendwm a gynhaliwyd fis Medi 1997. Ym mis Mawrth 2011, cynhaliwyd refferendwm ar bwerau deddfu Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Pleidleisiodd pobl Cymru o blaid rhoi pwerau deddfu ychwanegol i’r Cynulliad. Pleidleisiodd 63.5% o blaid y newid.

Yn ôl i’r brig

Rh

Rhanbarthau: At ddibenion etholiadau’r Cynulliad, mae Cymru wedi’i rhannu’n bum rhanbarth: Dwyrain De Cymru; Canol De Cymru; Gorllewin De Cymru; Canolbarth a Gorllewin Cymru; Gogledd Cymru Mae pob rhanbarth yn ethol pedwar Aelod Cynulliad drwy gyfrwng system cynrychiolaeth gyfrannol, sef System Aelodau Ychwanegol.

Rheolau Sefydlog: Dyma’r rheolau ysgrifenedig sy’n llywodraethu trafodion y Cynulliad. Maent yn amlinellu sut y dylai’r Aelodau ymddwyn, sut y caiff Biliau eu prosesu a sut y caiff dadleuon eu trefnu.

Yn ôl i’r brig

S

San Steffan: Mae Senedd y DU (sy’n cynnwys Tŷ’r Cyffredin a Thŷ’r Arglwyddi) wedi’i lleoli ym Mhalas San Steffan, Llundain.

Senedd: Grŵp o wleidyddion etholedig sy’n dadlau ac yn deddfu.

Y Senedd: Yr adeilad cyhoeddus ym Mae Caerdydd lle mae busnes Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn mynd rhagddo. Mae’r Senedd a’r oriel gyhoeddus ar agor i bobl Cymru, ac yno gallant wylio’r Aelodau’n gweithio.

Siambr: Rhan o adeilad y Senedd lle caiff Cyfarfodydd Llawn Cynulliad Cenedlaethol Cymru eu cynnal. Mae oriel gyhoeddus uwchben y Siambr, lle gall y cyhoedd drefnu i wylio’r cyfarfodydd.

Siambr Hywel: Hen siambr drafod y Cynulliad yn Nhŷ Hywel lle mae modd cynnal digwyddiadau’n awr. Cafodd ei enwi ar ôl Hywel Dda a wnaeth y cyfreithiau cyntaf ar gyfer Cymru yn y ddegfed ganrif. Pan agorodd y Senedd ei drysau yn 2006, ailwampiwyd Siambr Hywel cyn ei hailagor fel siambr drafod i bobl ifanc a chanolfan dysgu rhyngweithiol. Hon yw’r siambr gyntaf o’i math yn Ewrop ac, ers ei lansio yn 2009, mae wedi bod yn lleoliad poblogaidd ar gyfer sesiynau dysgu, cynadleddau a darlithoedd.

Y Swyddfa Gyflwyno: Y Swyddfa Gyflwyno sy’n gyfrifol am roi cyngor diduedd i Aelodau’r Cynulliad ynghylch gweithdrefnau’n ymwneud â Busnes y Cynulliad, ac ynghylch a yw Busnes y Cynulliad yn dderbyniol. Mae hyn yn cynnwys pob agwedd ar Fusnes y Cynulliad yn y Cyfarfod Llawn, yn ogystal â chwestiynau’r Cynulliad, datganiadau barn, grwpiau trawsbleidiol, dogfennau a osodwyd a’r rhan fwyaf o Fusnes arall y Cynulliad.

System Aelodau Ychwanegol: System bleidleisio gymysg a ddefnyddir i ethol Aelodau Cynulliad. Mae’n cyfuno elfennau o system y cyntaf i’r felin yn y 40 etholaeth, a system cynrychiolaeth gyfrannol, pan fydd pleidleiswyr yn dewis o restr o ymgeiswyr a gyflwynir bob plaid mewn pum rhanbarth ledled Cymru, gan ethol 20 o Aelodau Cynulliad ychwanegol. Mae hyn yn helpu i wneud iawn am yr anghyfartaledd sy’n codi’n aml yn etholiadau’r cyntaf i’r felin.

Yn ôl i’r brig

T

Toriad: Cyfnodau pan nad yw'r Cynulliad yn eistedd yn ffurfiol. Gall yr Aelodau ymgymryd â gwaith etholaethol yn ystod y cyfnodau hyn.

Trafodion y Cynulliad: Yr holl waith sy’n digwydd yn y Cynulliad, gan gynnwys y Cyfarfodydd Llawn a’r cyfarfodydd pwyllgor.

Treuliau: Gall yr Aelodau hawlio symiau o arian i gyflogi staff ac i redeg swyddfeydd yn eu hetholaethau er mwyn ymdrin â phroblemau ac achosion a godir gan y rhai y maent yn eu cynrychioli. Gelwir y symiau hyn o arian yn dreuliau. Gallant hefyd hawlio ad-daliad am unrhyw gostau y bydd yn rhaid iddynt eu hysgwyddo os bydd angen iddynt aros oddi cartref dros nos i ymgymryd â’u dyletswyddau swyddogol fel Aelodau’r Cynulliad.

Tŷ Hywel: Dyma lle mae’r rhan fwyaf o swyddfeydd staff y Cynulliad, ystafelloedd cyfarfod, Ystafelloedd Pwyllgora 4 a 5 a Siambr Hywel, hen siambr drafod y Cynulliad, sydd bellach yn cael ei defnyddio ar gyfer gweithgareddau addysg

Yn ôl i’r brig

Th

U

W

Y

Y cyntaf i’r felin: System etholiadol sy’n rhoi buddugoliaeth i’r ymgeisydd sy’n ennill y nifer fwyaf o bleidleisiau. Yn etholiadau’r Cynulliad, caiff 40 o Aelodau eu hethol i gynrychioli etholaethau drwy gyfrwng y system hon.

Ymchwiliad: Darn o waith craffu gan un o bwyllgorau’r Cynulliad yn ymwneud â maes polisi neu bwnc penodol. Bydd pwyllgor fel arfer yn paratoi adroddiad ar ei ymchwiliad, gan gynnwys argymhellion i Lywodraeth Cymru.

Ymgynghoriad: Yn ystod ymgynghoriad, bydd y cyhoedd yn cael cyfle i roi eu barn am bwnc penodol. Gelir gwneud hyn drwy ofyn i bobl ysgrifennu at y Cynulliad, yn nodi eu barn am bwnc penodol. Gelwir hyn yn ‘alwad am dystiolaeth’. Mae croeso i unrhyw un ymateb i alwad am dystiolaeth, yn ysgrifenedig, trwy fideo neu ar ffurf sain (rhoi gwybodaeth ysgrifenedig a digidol i bwyllgor).

Ysgrifennydd Gwladol Cymru: Aelod o Lywodraeth y DU yw Ysgrifennydd Gwladol Cymru ac ar hyn o bryd mae ganddo sedd yn y Cabinet. Ei rôl yw gweithredu i sicrhau bod Llywodraeth y DU yn ystyried buddiannau Cymru yn llawn pan fydd yn gwneud penderfyniadau a fydd yn effeithio ar Gymru; cynrychioli Llywodraeth y DU yng Nghymru a bod yn gyfrifol am sicrhau hynt deddfwriaeth sy’n ymwneud â Chymru yn unig drwy Senedd y DU. Nid yw'r Ysgrifennydd Gwladol Aelod o’r Cynulliad.

Yn ôl i’r brig

Partners & Help